Gauti Kristmannsson skrifar:
Tími til kominn að þessi bók kæmi út á íslensku, ein af leiðarljósum andmenningarhreyfingar sjöunda og áttunda áratugarins á Vesturlöndum og raunar víðar. Ólafur Páll Sigurðsson segir reyndar í fróðlegum eftirmála við þýðingu Arnar Karlssonar að hún hafi legið fyrir þegar árið 1985 en að einhver útgefandi hafi fengið handritið að Erni forspurðum og ekki tekið í mál að „gefa neitt út eftir þennan Burroughs“. Það hafi síðan verið að undirlagi Geirs Svanssonar heitins upp úr aldamótum að gerð var önnur tilraun, en hún fjaraði út vegna veikinda Geirs og handritið var týnt. Það fannst svo í kassa í Háskóla Íslands til allrar hamingju og nú er þessi bók komin út á íslensku, bók sem á sínum tíma ögraði þanþoli enskrar tungu til hins ýtrasta og þá ekki síður íslenskrar tungu á vorum tímum.
Ólafur Páll rekur einnig áhrif Burroughs á önnur skáld, kvikmyndagerðarmenn og ekki síst tónlistarmenn sem margir leituðu í smiðju hans, hvort sem það var Paul McCartney, David Bowie eða Bob Dylan. Merkilegast er þó í okkar íslenska samhengi hvernig myndlistarmenn eins og þýðandinn, Örn Karlsson, nýttu sér kenningar hans um orðskurð og fleira listsköpun sinni hér á landi. William Burroughs hefur lengi verið einhvern veginn verið undir niðri í samræðum ungs fólks, enda gátu margir jaðarsettir hópar fundið sig í skáldverkum hans, samkynhneigð er til dæmis rauður þráður í þessari bók, eða ætti kannski frekar að segja rauð rós, skilji þau sem lesa bókina. Ég minnist þess líka að í menntaskóla hafi verið talað um Burroughs á áttunda áratugnum, ekki síst The Naked Lunch eða Nakta málsverðinn, þótt ekki hafi ég lesið hana á þeim tíma, erlendar bækur ekki eins aðgengilegar og nú er. Þetta var því klassískur fjarlestur og ég vissi ýmislegt um bókina þess vegna. Ég ákvað því að skrifa um hana í ensku þegar okkur var sett fyrir að skrifa ritgerð um eina bók. Ég notaði sem sagt mína eigin gervigreind til að skálda einhverju upp um verkið og ákvað að taka afar borgaralega afstöðu, já, þetta væri listaverk en það færi því miður yfir öll mörk og græfi þannig undan sjálfu sér sem slíkt. Ég fékk fína einkunn, man ég, og var bæði upp með mér og skömmustulegur í sinni, því ég gerði mér ekki grein fyrir því þá að svona aðgerð var fyllilega í anda hugmynda Burroughs sjálfs.
Við lesturinn á Villistrákunum streyma um kollinn á lesanda þessum allar hinar leitandi listhreyfingar tuttugustu aldar, dadaismi, súrrealismi, allt sem vildi vera á skjön við hinn borgaralega realisma og kannski hinn sósíalíska líka, þótt ekki væri það einhlítt. Andmenningarafstaða er reyndar alls ekki ný af nálinni á tuttugustu öld, því hana má rekja aftur til Rousseaus og hans frægu orðræðu þar sem hann hafnar því að vísindi og listir leiði til framfara. Og hugsanlega lifum við núna á tímum þar sem einmitt þau öfl sem kenna sig við borgaraleg gildi og hægri stefnu eru nákvæmlega þar; þau berjast gegn vísindum og listum og kalla baráttu hinna jaðarsettu vókisma og fara yfir öll áður siðferðileg og raunar borgaraleg mörk í fordæmingu sinni á þeim. Snákurinn hefur náð í sinn eigin hala ef svo má að orði komast og mér finnst að vel megi lesa þessa róttæku bók úr frá því sjónarhorni; hvar er þessa róttækni að finna núna? Og hver eru þá markmið hennar?
Og þó, þetta er nákvæmlega verk sem er bannað í skólabókasöfnum í Bandaríkjunum vegna þess að það inniheldur grafískar lýsingar á kynlífi samkynhneigðra karla. Það getur enn ögrað stórum hópum samfélagsins að efni og framsetningu „með því að kasta fyrir róða öllum reglum og venjum tungumálsins, og finna upp á óvæntum hliðsetningum (e. juxtapositions) orða og líkinga“ eins og Ólafur Páll kemst að orði í eftirmálanum. Stundum beitir höfundurinn þessu í löngum málsgreinum þar sem ekki er neina kommu að finna neins staðar, þetta er verra en íslenski skólinn, og svo eru óskrifaðar reglur um samstæður í tungumálinu, reglur um hvaða orð séu saman, þverbrotnar. Eitt dæmi verður að duga:
„Rauður litur sem meiðir gegnsæjar rósir vaxa gegnum holdið hinn beygir sig fram hann drekkur rósir frá munni hans hjörtu þeirra gegnsæjar rósir engjast í kvöl roðna grípa andann á lofti anda tómra hótela munnar tala um koparrúm sjálflýsandi æsingur á bakinu með hnén upp rauðar gufur sem brenna unaðsgöt í iðandi hold nakinn að kafna í ímynduðu rúmi þegar ég rankaði við mér var herbergið mannlaust illgresi...“
Þetta heldur áfram og rofnar svo í slitrum af texta sem þó hangir einhvern veginn saman og það er hluti af listinni í verkinu þar sem líkt og í módernískri ljóðlist er merkingarkeðjum við haldið þrátt fyrir rof í framsetningunni og þær geta verið allt frá því að vera kosmískar niður í eina holdlega rósarlíkingu sem er fyllilega á skjön við aðrar líkingar þar sem rósir koma fyrir. Endurtekningar með mismunandi sjónarhornum gegna sama tilgangi, að koma reiðu á óreiðuna. Síðan kemur það alveg fyrir að höfundurinn beitir stuttum málsgreinum og gjörbreytir tempóinu í frásögninni, ef kalla mætti þessi skrif frásögn, þau eru auðvitað einhvers konar andfrásögn og sagan telst þar til svokallaðra andsagna eins og Jean-Paul Sartre skilgreindi það eitt sinn í ritdómi um bók eftir Nabokov.
Einn áhugaverður þáttur í frásögninni (köllum þetta frásögn) er tímaflakkið, bókin kemur út 1971 en það eru kaflar frá því fyrir þarsíðustu aldamót, á þriðja áratug síðustu aldar og einnig fram í tímann frá ritunartíma verksins, þessir tímar eru samt tengdir með merkingarkeðjunum áðurnefndu. Sem dæmi má nefna kaflana um „Gægjusjálfsalann“ en í einum þeirra er sögutíminn 1920. Í lýsingu á því sem fyrir augu kemur segir á einum stað:
„Þetta er efni sem unnið er í tölvu. Ég er í návist óþekkts tungumáls sem skrifar sömu boð aftur og aftur í óræðum gátum þar sem ég tek þátt sem leikari. Það eru líka orð á tjaldinu. Kunnugleg orð. Kannski lásum við þau fyrir löngu skrifuð með bleki og silfurletri sem fölnar og umbreytist í myndir.“
Merkilegt að tölva leiki hlutverk á sögusviði 1920 eða þá einhvern tíma síðar, en það er eitthvað kynlegt við þessi orð, þau minna mig eiginlega meira á okkar gervigreindartíma en nokkuð annað. Eitt er þó víst. Það líður langur tími áður en hægt verður að skrifa og þýða svona bók með gervigreind einni saman, til þess ögrar hún of mörgu sem er tölfræðilega líklegt. En þótt vanda hefði mátt fráganginn á textanum örlítið betur verður að segjast að hér er komin á íslensku ein af merkari bókum bandarískra bókmennta á síðustu öld og það er út af fyrir sig afbragðstíðindi.
Gauti Kristmannsson, bókmenntarýnir Víðsjár, fjallar um þýðingu á Villistrákum eftir bandaríska rithöfundinn William S. Burroughs. Bókin segir frá dulrænum skæruher hömlulausra hinsegin ungmenna sem segja siðmenningu Vesturlanda stríð á hendur.Gauti Kristmannsson flutti pistil sinn í Víðsjá sem finna má hér í spilara RÚV. Hann er prófessor í þýðingafræði við íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands. Hann hefur fjallað um samtímabókmenntir í Víðsjá síðustu tvo áratugi.